Επαγγελματικός Προσανατολισμός: Μπορεί το AI να αντικαταστήσει τον σύμβουλο;

Η πληροφορία αυτοματοποιείται. Η συμβουλευτική όμως;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη και τα ψηφιακά εργαλεία αλλάζουν με μεγάλη ταχύτητα τον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε πληροφορίες, συγκρίνουμε επιλογές και παίρνουμε αποφάσεις.

Στον χώρο της εκπαίδευσης και της σταδιοδρομίας, η αλλαγή είναι ήδη ορατή. Υπολογισμοί που κάποτε απαιτούσαν χρόνο γίνονται πλέον σε λίγα δευτερόλεπτα. Σχολές συγκρίνονται online, δεδομένα ταξινομούνται αυτόματα, επαγγέλματα συνδέονται με ενδιαφέροντα και δεξιότητες, ενώ όλο και περισσότερα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να δώσουν μια πρώτη εξατομικευμένη απάντηση με βάση τα στοιχεία που εισάγει ο χρήστης.

Και αυτό είναι, καταρχάς, θετικό.

Η πληροφορία γίνεται περισσότερο προσβάσιμη, σύνθετα δεδομένα οργανώνονται καλύτερα και ο μαθητής, ο φοιτητής ή η οικογένεια αποκτούν περισσότερα μέσα για να ενημερωθούν και να κάνουν έναν πρώτο έλεγχο των επιλογών τους.

Δεν είναι, βέβαια, κάθε ψηφιακό εργαλείο εφαρμογή Τεχνητής Νοημοσύνης. Από έναν απλό υπολογιστή μορίων έως ένα σύστημα AI που προτείνει εκπαιδευτικές ή επαγγελματικές διαδρομές, οι δυνατότητες διαφέρουν σημαντικά.

Το ερώτημα όμως παραμένει:

Μπορούν όλα αυτά να αντικαταστήσουν τον σύμβουλο;

Η συμβουλευτική δεν είναι ένα αποτέλεσμα στην οθόνη

Όμως εργαλεία, εφαρμογές και ο σύμβουλος δεν χρειάζεται να βρίσκονται απέναντι ο ένας στον άλλο.

Ένα τεστ, μια βάση δεδομένων, ένας αλγόριθμος, ένα εργαλείο σύγκρισης ή ένας αυτοματοποιημένος υπολογισμός μπορούν να αποτελούν εξαιρετικά χρήσιμα μέσα σε μια συμβουλευτική διαδικασία ή γύρω από αυτήν.

Δεν αποτελούν, όμως, από μόνα τους ολόκληρη τη συμβουλευτική.

Και μετά τη συμβουλευτική υπάρχει η υλοποίηση

Στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα υπάρχει όμως και ένα ακόμη επίπεδο.

Μια εκπαιδευτική επιλογή δεν τελειώνει τη στιγμή που λαμβάνεται μια απόφαση. Πρέπει στη συνέχεια να εφαρμοστεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο θεσμικό και διοικητικό πλαίσιο.

Το μηχανογραφικό, οι επιλογές Τμημάτων, οι αντιστοιχίες, οι μετεγγραφές, οι ειδικές κατηγορίες, οι προϋποθέσεις, τα δικαιολογητικά και η εφαρμογή μιας εγκυκλίου σε πραγματικά οικογενειακά δεδομένα αποτελούν διαφορετικές πλευρές αυτής της διαδικασίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιμέρους διαδικασία ταυτίζεται με τη Συμβουλευτική Σταδιοδρομίας ούτε ότι για καθεμία απαιτείται υποχρεωτικά συγκεκριμένη επαγγελματική πιστοποίηση.

Το διακύβευμα, όμως, μπορεί να είναι σοβαρό.

Όσο ένα ψηφιακό εργαλείο περιορίζεται στην παρουσίαση δεδομένων, ο ρόλος του είναι σχετικά σαφής.

Όταν όμως περνά από το:

«αυτά είναι τα δεδομένα και οι προϋποθέσεις»

στο:

«με τα δικά σου στοιχεία, αυτή είναι η δυνατότητα που έχεις»,

τότε η ακρίβεια, η πληρότητα, η επικαιρότητα και η σωστή εφαρμογή όλων των σχετικών κανόνων αποκτούν άλλη βαρύτητα.

Γιατί η απάντηση μπορεί πλέον να επηρεάσει μια πραγματική εκπαιδευτική απόφαση.

Το ερώτημα μπορεί να φαίνεται απλό. Η περίπτωση όχι πάντα.

«Μπορώ να πάρω μετεγγραφή;»

«Ποια σχολή μου ταιριάζει περισσότερο;»

«Ποιο επάγγελμα συνδέεται με αυτό το πτυχίο;»

«Αφού δεν μπορώ να κάνω αυτό, τι επιλογές έχω;»

Οι ερωτήσεις συχνά είναι σύντομες.

Η πραγματική περίπτωση που βρίσκεται πίσω τους μπορεί να μην είναι.

Ένα ψηφιακό σύστημα λειτουργεί με βάση τα δεδομένα, τους κανόνες και τα ενδεχόμενα που έχουν προβλεφθεί στον σχεδιασμό του. Και όσο καλύτερα έχει σχεδιαστεί, τόσο περισσότερα μπορεί να κάνει.

Η συμβουλευτική, όμως, περιλαμβάνει και ένα ακόμη επίπεδο:

να αναζητήσει ποια είναι η επόμενη ερώτηση που πρέπει να τεθεί.

Αν η πρώτη επιλογή δεν είναι εφικτή, υπάρχει δεύτερη;

Αν ένας κανόνας αποκλείει μία διαδρομή, ενεργοποιείται κάποια άλλη δυνατότητα;

Αν συντρέχουν περισσότερα δεδομένα, πρέπει να εξεταστούν ξεχωριστά ή συνδυαστικά;

Αν η αρχική απάντηση είναι «όχι», τελειώνει πράγματι εκεί η υπόθεση;

Δεν εξετάζεται, λοιπόν, μόνο αν γίνεται αυτό που ρώτησε ο ενδιαφερόμενος.

Εξετάζεται και τι μπορεί συνολικά να γίνει.

Τι μας διδάσκει η ιατρική για την Τεχνητή Νοημοσύνη

Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα έρχεται από έναν εντελώς διαφορετικό —και προφανώς πολύ υψηλότερου διακυβεύματος— χώρο: την ιατρική.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται ήδη στη διάγνωση, στην κλινική φροντίδα και στην υποστήριξη της λήψης αποφάσεων. Ένα σύστημα μπορεί να επεξεργαστεί τεράστιο όγκο δεδομένων, να αναγνωρίσει μοτίβα και να υποστηρίξει μια διάγνωση.

Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι καταργείται ο γιατρός.

Χωρίς φυσικά να εξισώνεται το διακύβευμα της ιατρικής με εκείνο μιας εκπαιδευτικής επιλογής, η αναλογία έχει ενδιαφέρον:

η δυνατότητα ενός συστήματος να παράγει μια απάντηση δεν ταυτίζεται με την ανάληψη μιας περίπτωσης.

Παραμένουν η ερμηνεία, η συνεκτίμηση, η επαγγελματική κρίση και η ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιηθεί το αποτέλεσμα.

Η συμβουλευτική έχει πρόσωπο

Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες διαφορές.

Η συμβουλευτική έχει πρόσωπο.

Υπάρχει ένας συγκεκριμένος άνθρωπος που γνωρίζει την περίπτωση. Γνωρίζει τι έχει προηγηθεί, ποια δεδομένα εξετάστηκαν, ποιες δυνατότητες αποκλείστηκαν, ποιες παραμένουν ανοιχτές και ποιο είναι το επόμενο βήμα.

Και αυτή η σχέση δεν τελειώνει απαραίτητα με την πρώτη απάντηση ή με μία συνεδρία.

Μπορεί αύριο να δημοσιευθεί μια εγκύκλιος, να χρειαστεί διαφορετικό δικαιολογητικό, να ανοίξει μια ηλεκτρονική πλατφόρμα ή να προκύψει ένα νέο δεδομένο.

Και τότε υπάρχει κάποιος στον οποίο μπορείς να επιστρέψεις χωρίς να ξεκινήσεις ξανά την ιστορία σου από την αρχή.

Δεν παίρνεις μόνο μια απάντηση. Υπάρχει ένας άνθρωπος που γνωρίζει την περίπτωσή σου και παραμένει δίπλα στη διαδικασία.

Αυτό είναι διαφορετικό είδος αξίας.

Τι σημαίνει «ευθύνη» στη συμβουλευτική

Η επαγγελματική ευθύνη δεν σημαίνει υπόσχεση ή εγγύηση ενός αποτελέσματος που μπορεί να εξαρτάται από τη νομοθεσία, τις προϋποθέσεις μιας διαδικασίας, τη διαθεσιμότητα θέσεων ή την τελική απόφαση ενός τρίτου φορέα.

Σημαίνει ότι ένας συγκεκριμένος επαγγελματίας αφιερώνει χρόνο στην περίπτωση, εξετάζει τα διαθέσιμα δεδομένα με επιμέλεια, αναζητά τις εναλλακτικές, επισημαίνει αβεβαιότητες και περιορισμούς και εξηγεί με σαφήνεια το επόμενο βήμα.

Σημαίνει επίσης συνέχεια.

Όταν προκύψει η επόμενη ερώτηση, υπάρχει κάποιος που γνωρίζει ήδη ποια ήταν η προηγούμενη.

Από το βοηθητικό εργαλείο στον πυρήνα της συμβουλευτικής

Η συζήτηση, όμως, δεν αφορά μόνο τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε σήμερα.

Οι περισσότερες ψηφιακές εφαρμογές ξεκινούν από μια πρακτική ανάγκη: γρηγορότερους υπολογισμούς, καλύτερη οργάνωση πληροφοριών, σύγκριση δεδομένων ή έναν πρώτο έλεγχο χωρίς μεγάλη χρονική ή οικονομική επιβάρυνση.

Όμως, όσο τα εργαλεία εξελίσσονται και τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης αποκτούν μεγαλύτερη ικανότητα διαλόγου, σύνθεσης πληροφοριών και παραγωγής προσωποποιημένων προτάσεων, είναι εύλογο να αναρωτηθούμε αν η αυτοματοποίηση θα παραμείνει σε αυτές τις περιφερειακές λειτουργίες.

Ή αν θα φτάσει σταδιακά και στον ίδιο τον πυρήνα της συμβουλευτικής: στη διερεύνηση ενδιαφερόντων και δεξιοτήτων, στην ερμηνεία ενός επαγγελματικού προφίλ, στη σύγκριση εκπαιδευτικών και επαγγελματικών διαδρομών και τελικά στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Το ζήτημα, επομένως, μπορεί να αφορά ένα ευρύτερο επαγγελματικό οικοσύστημα.

Αν υπηρεσίες που σήμερα στηρίζουν οικονομικά οργανωμένα γραφεία και επαγγελματίες μεταφέρονται σταδιακά σε δωρεάν ή πολύ χαμηλού κόστους αυτοματοποιημένες λύσεις, μπορεί να επηρεαστεί και η δυνατότητα επένδυσης σε κατάρτιση, συνεχή ενημέρωση και εξατομικευμένη εργασία.

Αυτό δεν είναι επιχείρημα κατά της τεχνολογίας.

Είναι λόγος να συζητήσουμε πιο ώριμα πώς την εντάσσουμε, πού βρίσκονται τα όριά της και ποια επαγγελματική υποδομή θέλουμε να εξακολουθεί να υπάρχει δίπλα στον μαθητή, στον φοιτητή και στην οικογένεια.

Η πραγματική πρόκληση είναι να μη συγχέουμε την αυτοματοποίηση επιμέρους λειτουργιών με την αυτοματοποίηση ολόκληρης της συμβουλευτικής διαδικασίας.

Και ακόμη περισσότερο, να μη θεωρήσουμε ότι επειδή ένα εργαλείο έδωσε μια απάντηση, έχει κατ’ ανάγκη εξεταστεί ολόκληρη η περίπτωση.

Άνθρωπος ή εργαλείο; Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε

Τα καλά ψηφιακά εργαλεία είναι χρήσιμα.

Οι σωστές βάσεις δεδομένων είναι χρήσιμες.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει εξαιρετικά χρήσιμη.

Και ο ενημερωμένος επαγγελματίας όχι μόνο δεν χρειάζεται να τα φοβάται, αλλά μπορεί να τα αξιοποιεί για να δουλεύει γρηγορότερα, αποτελεσματικότερα και με περισσότερη πληροφορία στη διάθεσή του.

Η διαφοροποίηση βρίσκεται αλλού.

Στην ικανότητα να δεις ολόκληρη την περίπτωση. Να συνδέσεις τα δεδομένα. Να αναγνωρίσεις τη λεπτομέρεια. Να αναζητήσεις την εναλλακτική όταν η πρώτη διαδρομή κλείνει. Να εξηγήσεις. Και να παραμείνεις εκεί όταν προκύψει η επόμενη ερώτηση.

Γιατί πολλές φορές η σημαντικότερη ερώτηση δεν είναι:

«Ποια είναι η απάντηση;»

Είναι:

«Και μετά;»

Στην About Career αξιοποιούμε την τεχνολογία και τα διαθέσιμα εργαλεία ως πολύτιμα μέσα πληροφόρησης, ελέγχου και υποστήριξης.

Η συμβουλευτική μας δουλειά, όμως, βασίζεται και σε κάτι ακόμη:

στην εξατομικευμένη εξέταση της περίπτωσης, στην αναζήτηση των διαθέσιμων διαδρομών και στην παρουσία ενός ανθρώπου που γνωρίζει την υπόθεση και παραμένει δίπλα στη διαδικασία.

Γιατί η συμβουλευτική έχει πρόσωπο.